Kamis, 01 September 2011

BABAD ARUNGBINANG pupuh 5

Naskah Babad Arungbinang Hal 20-21.
PUPUH MEGATRUH
(5)
1.   samantuke bujang nora tutur tutur, sinamar ajrih mênawi, kang nglêwat
      tum
êkeng lampus, mbok dadi sêksi prêkawis, mêngkana ciptaning batos.
2.   nadyan mati jêr karêpe pribadyeku, inyong mung darma nuruti, anggêr
      aja na wong w
êruh, 
mongsa ta inyong tinarik, kuneng ingkang winiraos.

3.   wau Surawijaya kang ngajab lampus, tapa ngluwat jroning bumi,
      p
êjuritan gyaning dhusun, estu datan malih kapti, têkad anggêlêng
      gumolong.


4.   anglanglangi wilangan lingling wulangun, nguni pariwara sangking,
      kyai Mukhamad yusup, lan kyai jaiman warsit, tin
êmên ngluwês suraos.


5.   ya sarasa ngusakara kara murub, kang rumarab ngirib irib, rurupan
      bang r
êng pingul, kundhi 
kuning pinanduk kênapi, têgêse brastha
      tan tinon.


6.   krana rusak mungguh saka kehing luk, amung wajahe ywang
      widi, langg
êng ing kahananipun, iyeka isbat kinêsthi, ênir paningal
      pasal ro.


7.   jroning ngurip lir panjutaba swareku, tistheng kundha gêdhah rêmpid,
      datan kanginan sapangu, say
êkti datan malêtik, wisuda denya
      m
êncorong.


8.   pêncoronge amandêng wajibul wujud, byukta pamêjang rumiyin,
      kyai Mukhamad yusuf, 
atarkumusiwalahi, illalah panuksmaning den.

9.   dupi sampuning sal tri dasa nêm dalu, pitulunging ywang mranani,
      pracihna bawa tumanduk, 
mring sujalma kang darbeni, pomahan
      sinasmita non.


10. swara sidi murcita jroning ngaturu, eh eling eling den eling,
      nalagati yen sira yun, ilang 
nggonira asakit, êntasên jalma kang
      ngandon.


11. nglawat aneng karangmu sasirih kidul, ngingsor bendha agêng
      inggil, wimba saran
ên satuhu, dadi sêrana usadi, purna jiwa anak
      bojo.


12. nalagati kaget tangi tyas gêgêtun, apa ta andara dasih, sajroning
      turu ngong krungu, swara 
pitutur dumêling, ing kono kidul ana
      wong.


13. tapa ngluwat dak dêlênge alanganggur, sukur yen têmên kang
      k
êmpi, baya pitulung ywang 
agung, mênawa iya sayêkti, kêtara
      sariraning ngong.


14. ngrasa entheng kyai naladipa gupuh, dandan pacule cinangking,
      lendhang lendhang kesah 
ngidul, ngingsor wrêksa bêndha prapti,
      ana siti anyar katon.


15. kang kinaryo ngurugi luwang wus têmtu, bungah kyai Nalagati,
      andara dasih impenku, nulya 
urug urugan siti, binuwang wontên
      say
êktos.


16. jalma siki angluwat tinon wus layu, sawang layon wondha putih,
      Nalagati lon matur, shuh sang mangun tarak brangti, lilanana
      sarira ngong.


17. yun mondhonge sampyan kula bêkta mantuk, mring wisma kawula
      inggih, lan bot
ên niyat cipta dur, ming sangking mirma ningali, mênawi
      k
êlajêng layon.


18. sawusira matur gya ingangkat mantuk, sinarekakên aririh, ing amben
      sayana alus, kajang 
sirahnya rumanti, datan usik sang wirangrong.

19. nulya kinutugan kukus sêkul biru, lathi kinecer jruk bayi, palaling
      ywang dangu dangu, purn
êng bayu wus bisa sik, sang tapa gya
      l
ênggah alon.


20. Nalagati sanalika sakitipun, waras lan saanak rabi, samya ngadhêp
      munggeng ngayun, 
Surawijaya ngling aris, paman lir paran kang wados.

21. mangke badan neng ngriki dumunung, lan paman sintên kang nami,
      alon denira umatur, 
kawula pun Nalagati, pêmahan ngriki kang manggon.

22. nuwun pirsa sampeyan sinten jujuluk, nauri kula tyang miskin,
      Surawijaya nganingsun,
ambêlayar tanpa panti, ngupaya marganing layon.

23. ngasih asih nalagati aturipun, angger sampun ngajap lalis, limrahing
      titah tumuwuh, nandhang papa saw
êtawis, mênawi karya panyepo.


24. sintên priksa kamulyan têmbe pinangguh, mila sayogya ginalih,
      kang amurih reh r
êhayu, 
pinuwun kawula mangkin, wontêna ngriki
      kimawon.


25. amulihkên sarira ing risakipun, sakadar kula tyang alit, sakuwaos
      kados gaclug, ngladosi saka puranti, kamirahan ywang sukmanon.


26. lamon sampun purna sumongga sakayun, kawula jumurung puji,
      Surawijaya ngling arum, gih paman tarima mami, kawlasan dika
      maring ngong.


27. moga Allah paring walês tyas kang tuhu, karahayon ngawal akhir,
      luwih kapaotangan ingsun, gih pint
ên bara ing benjing, bisa
      mangsulk
ên tyas batos.


28. ya ta lami Surawijaya dumunung, pêjuritan ngusadani, risake
      sariranipun, nalagati jalu estri, 
sangêt nggenira gumatos.

29. winursita kalih condra pulih sampun, sarira sêksana amit, akarsa
      nutug
ên laku, nalagati 
mangastuti, sarta ngaturi pisangon.

30. wêrni karan winadhahan usus usus, kolor saruwal rumanti, manis
      jangan tunggilipun, kayu 
lêgine sakêdhik, saruwal sigra ing nganggo.

31. nulya mangkat Surawijaya lumaku, mangilen angambah têgil, tindakira
      kapirangu, yatneng 
trêsna nalagati, ngungut sangêt ing gumatos.

32. nêkuk ngidul anjog kisik samudra gung, sêtya dereng niat mulih,
      mring kutha sayaseng dangu, kacaryan reh ta kitaki, tumutur
      t
êlênging batos.


33. malak mandar wimbuh ardanireng kayun, sumuksa mêrtapeng
      wukir, s
êdene gutho kasamun, mangayu bagyanig budi, dadiya
      lena linakon.


34. nurut kisik mangilen lumampah darung, ngemut karag tomba salit,
      surating baskara mepu, 
wanci madya lir gêsangi, sangsareng jiwa
      tan tinon.


35. langkung denya amêmati raganipun, wus liwat ing cingcing guling, trus
      pasthi maminggah 
gunung, anrang pringga wukir kancik, kathah
      kapranggul buburon.


36. sato wana anggiwar tan ana ganggu, sarpa lodra jalu jalu, kapêthuk
      nyimpang lumayu, mong bantheng m
ênjangan kancil, katêrak malumpat
      b
êkos.


37. yen kalêson reren sangisor wrêksa gung, yen arip turu gumlinting,
      ngangge karang ngulu watu, jroning tyas cinipta guling, san
êngti
      lampus pakaot.
38. sota nikmat mahywa panarima mungguh, tangi turu gya lumaris,
      tan ngangge milih 
d
êlanggung, nasak wit saparan sikil, mungguh
      tumurun jurang jro.


39. murang marga angambah kang siluk siluk, kesangsang sangsang
      p
ênjalin, tarwiyang tansaya wimbuh, giranging tyas tandu ngancik,
      laladan ing karang bolong.


40. kehing guwa guwa den ungak s
êdarum, tan ana den kasênêngi,
      karya asrama manungku, de guwa ngungkung udadi, d
êdalane
      gawat elok.


41. guwa karangbolong writ angk
êr kêlangkung, keh durbiksa mrih
      durniti, g
êgodha mêmurung 
tuwuh, yen wantah sayêkti baring,
      binabidhung ing g
êndruwo.


42. r
êhayune kêneng mala budheg bisu, suwung ati tuna budi, badan
      kurus w
êtêng busung, bosok kulit daging mamring, kari tulang dadi
      jrangkong.


43. nanging mungguh manungsakang ingsi ngelmu, ngelmu makripatullahi,
     dhasar nistuda 
tawajuh, binusanan tarak brangti, tarbukeng tyas
     waskitheng don.


44. sinung kalis durmalaning setan juhud, sas
êdyanira lêstari, prabawa
      bakuh tumangguh, was 
kêtir kêtir swuh ênir, nêrak pringga baya wutoh.

45. laj
êng denya lumaksana alas rungkud, ing blang konang den
      unggahi, dangu lumingling 
mangkya wruh, guthoko jro tinon dani,
      wenimbuk
ên kêncana los.

Minggu, 28 Agustus 2011

RIWAYAT SINGKAT PERJUANGAN KI BAGUS BADRANALA DAN TUMENGGUNG KALAPAKING

Ilustrasi Raden Adipati Aria Arungbinang VII (1930). Sumber Internet

Tahun 1584.
Putri Pembayun (putri Panembahan Senopati di Mataram, kawin dengan Ki Ageng Mangir (Ki Wanabaya).

Tahun 1584.

Putri Pembayun melahirkan putranya, diberi nama Madusena, lahir di keraton Mataram. Oleh pengikut setia Ki Ageng Mangir, Madusena lalu dicuri dan disembunyikan dan dibesarkan di kademangan Karanglo.

Tahun 1605.

Ki Maduseno kawin dengan Dewi Majaji dan berputra KI BAGUS BADRANALA. Ki Bagus Badranala ini kemudian berguru kepada Ki Anjar Kyai Geseng di Gunung Geyong.

MATARAM JAMAN SULTAN AGUNG.

Tahun 1624.

Pada saat mempersiapkan Tentara Mataram menyerang Kompeni di Jayakarta/Batavia Ki Bagus Badranala diberi tugas membantu Ki Suwarno membeli bahan pangan dari penduduk setempat untuk persediaan makanan tentara Mataram.

Tahun 1627.

Lumbung pangan didirikan di Panjer.

Tahun 1628.

Ki Bagus Badranala diangkat sebagai prajurit pengawal pangan ke Jayakarta.
Ki Suwarno diangkat menjadi Bupati Pangan/Logistik di Panjer (Bertempat di kompleks bekas pabrik Sari Nabati/Nabati Yasa sekarang).
Upeti atau pajak yang harus masuk ke Mataram agar diwujudkan dalam bentuk bahan pangan untuk persediaan penyerangan berikutnya dan semuanya ditampung di Panjer.

Kabupaten yang sudah ada pada waktu itu.
1.      Kabupaten Bocor.
2.      Kabupaten Panjer Gunung,
3.      Kabupaten Panjer Roma.
4.      Kabupaten Kaliwiro.
5.      Kabupaten Tunggara.
6.      Kabupaten Banjar.
7.      Kabupaten Kutowaringin.
8.      Kabupaten Mandiraja.
9.      Kabupaten Sigaluh.
10.   Kabupaten Banyumas.

Tahun 1641.

Ki Bagus Badranala mengawal pangan ke Jayakarta/Batavia dalam rangka penyerangan yang ke II. Sesampai di sana ia diangkat menjadi Senapati Perang di sayap Hutan Kayu (Jayakarta Tenggara). Dan dapat menggempur benteng Solitude. HIngga menyebabkan Belanda mengalami banyak kekalahan. Kemudian lari dan masuk ke dalam Benteng Pendem (sekarang kompleks Masjid Istiqlal Jakarta). Dalam pengepungan ini tentara Mataram banyak yang terserang penyakit diare hebat lalu mundur.

Tahun 1642.

Panjer dijadikan Kabupaten Ketataprajaan, sejajar dengan Kabupaten Bocor.
-         Ki Bagus Badranala ditempatkan di Roma.
-         Bupati Suwarno ditempatkan di Gunung.
Kemudian dari Mataram timbul istilah Panjer Roma dan Panjer Gunung.
(Kanjengan Kabupaten Roma , sekarang menjadi Pasar
           Tumenggungan).

Tahun 1643.

Serombongan Kompeni Belanda mendarat di pantai Karanggadung, Petanahan dengan tujuan untuk menghancurkan lumbung pangan tentara Mataram di Panjer. Tentara Kompeni dapat dihalau oleh Ki Bagus Badranala, dibantu oleh Ki Nalapraya dan Anjar Kyai Geseng. Sehingga tentara Kompeni kembali ke kapalnya. Atas jasa-jasa, dari Mataram KI Bagus Badranala diangkat menjadi KI GEDE PANJER ROMA. Jadi Bupati Panjer Roma juga memiliki sebutan KI Gede Panjer Roma ( ke I).

Tahun 1670.

Pangeran Bumidirja, pangeran dari Kerajaan Mataram lolos dari Praja Mataram. Berjalan kea rah barat hingga sampai di Panjer Roma yang pada waktu itu diperintah oleh KI GEDE PANJER ROMA II (Ki Hastrasuta yang merupakan putra Ki Gede Panjer Roma I yang nomor 2/ terhitung canggah dari Panembahan Senapati). Pangeran Bumidirja diterima oleh beliau dan diberi tanah disebelah utara Sungai Luk Ula dan menamakan dirinya Ki/Kyai Bumi.
Padepokannya kemudian terkenal dengan sebutan Ka Bumen. Sekarang dibekas padepokan tersebut didirikan Pendapa Rumah Dinas Bupati Kebumen (Kel. Bumirejo = Bumi kang Rejo).

Tahun 1677.

Trunayuda menduduki Keraton Mataram. Sunan Amangkurat Agung menyingkir ke barat dengan tujuan Kesultanan Cirebon untuk minta bantuan diikuti oleh Pangeran Puger, Pangeran Singosari dan KI Mertosono. Pada malam Selasa Kliwon tanggal 26 -06-1677 M, kebetulan kala itu hujan lebat. Rombongan Kanjeng Sunan sampai di rumah Ki Gede Panjer Roma III (Ki Kertawangsa), dan diterima dengan baik. Kanjeng Sunan menginginkan Air Kelapa muda untuk obat haus dan lelah. Tetapi oleh Ki Gede diberi kelapa tua. Waktu itu juga beliau menginginkan daging kelapanya. Sehingga Gede terus terang bahwa yang disajikan itu kelapa kering (aking). Tetapi Kanjeng Sunan tidak murka bahkan memuji Ki Gede atas kesaktiannya. Dengan air kelapa aking dapat menyembuhkan rasa sakit dan lelah bagi Kanjeng Sunan dan rombongan. Maka atas jasanya Ki Gede diangkat menjadi Adipati Panjer dengan gelar TUMENGGUNG KALAPAKING dari asal kata kelapa aking.
Pada bulan Aeptember 1677 akhirnya Sunan Mangkurat Agung wafat di desa Ciyoyom dan dimakamkan di Tegalarum.
Selanjutnya Pangeran Adipati Anom yang seharusnya menggantikan kedudukan beliau dan naik tahta di Mataram, justru bermaksud akan naik haji, sementara Pangeran Puger ditugaskan merebut kembali tahta Mataram dari tangan Trunayuda.

Tahun 1678.

Sekembalinya dari Cirebon, Pangeran Puger yang disertai oleh Pangeran Singosari, Mertosono dan Tumenggung Kalapaking I menyusun kekuatan di Panjer (dari 5 kabupaten). Para pemuda Panjer dilatih keprajuritan oleh 3 Pangeran dari Mataram tersebut. Tempat latihan di Kademangan Wawar desa Karang yang diperintah oleh Ki Warganaya. Desa Karang (tempat latihan) itu kemudian dibangun dan dijadikan Kota Diwewangun yang kelak kemudian berubah menjadi Kutowinangun seperti sekarang.
Pada bulan Juni tahun 1678 pasukan tentara Mataram berangkat dari Panjer bersama Pemuda Panjer yang dipimpin oleh Pangeran Puger, Pangeran singosari, Senopati Ki Mertosono, untuk merebut kembali tahta dari tangan Trunayuda dan berhasil. Akhirnya Trunayuda menyingkir ke Kediri.

Selanjutnya : Tanggal 25-11-1678 Pangeran Adipati Anom yang semula akan naik haji, kemudian diangkat oleh Kompeni Belanda menjadi Raja Mataram dengan Amangkurat Amral (dari kata Admiral). Sunan Amangkurat Amral dengan dibantu Kompeni dari Semarang mengejar Trunayuda sampai di Kediri. Dan tertangkap di Gunung Antang, mulai saat itu Kompeni resmi berkuasa di Mataram.

Setelah Sunan Amangkurat Amral bekerja sama dengan kompeni, banyak prajurit yang berasal dari Panjer tidak senang dan merasa tidak dapat bekerja sama. Akhirnya hamper separuh meninggalkan Mataram untuk kembali ke Panjer. Kesempatan ini dimanfaatkan oleh Tumenggung Kalapaking I untuk menaklukan daerah-daerah sekitar yang belum mau mengakui kekuasaan Panjer. Kemudian terbentuklah KESATUAN DAERAH PANJER.
Setelah berhasil, Tumenggung Kalapaking I lalu mengutamakan :
-          Pembuatan saluran irigasi.
-          Hutan yang berkelebihan lalu dicetak menjadi persawahan dan
pemukiman.
-         Mengangkat Demang, Panewu, Bekel yang baru.
-         Banyak pedagang manca dari daerah lain berdatangan,
kesemuanya ini dilaksanakan untuk kemakmuran rakyatnya.

Tumenggung Kalapaking I memerintah selama 33 tahun, kemudian diganti oleh Tumenggung Kalapaking II (Ki Mandingin).

Tahun 1833.

Tumenggung Arung Binang IV diangkat menjadi Bupati Kebumen oleh Kumpeni. Menempati rumah Katumenggungan Kalapaking V (sekarang kompleks Pasar Tumenggungan Kebumen). Tetapi tidak tahan/tidak kuat bertempat disitu. Maka dibangunlah rumah Kabupaten yang baru disebelah selatannya, sekarang kompleks RSUD dan ES BENING kini masuk desa Panjer.
Tetapi baru beberapa bulan ditempti, langsung dibumi hangus oleh KI Petut Gonowijoyo bekas senapati kepercayaan Tumenggung Kalapaking IV. Akhirnya Tumenggung Arung Binng IV menyingkir ke Kebejen Kutowinangun. Disitu beliau mendapat wangit agar membangun Kanjengan dibekas Padepokan Ki Bumi di desa Bumirejo. Maka dicarilah dukun Kebumen oleh ulama dari Kedungrandu yang bernama Kyi Ngabdul Jalal. Dan Kanjengan itu kini menjadi Rumah Dinas Bupati Kebumen.

Tahun 1842 -1849. (Terjadi kekuasaan kembar)

Antara :
-       Bupati Bupati Arung Binang IV yang berasal dari Sala dan
-       Patihnya yaitu Tumenggung Kalapaking V (R.M Sudirso) dari Panjer.
Setelah 5 tahun Tumenggung Kalapaking V menjadi patih Tumenggung Arung Binang IV, beliau sangat patuh dalam melaksanakan tugasnya. Sehingga mendapat kepercayaan dari Asisten Residen Belanda.

Dalam kesempatan ini ia sempat menyelundupkan 300 pucuk senjata api dan disimpan oleh Ki Tanurekso (Putra Petut Gonowijoyo). Karena kompeni kehilangan 300 pucuk senjata tersebut maka kepercayaan kepada Tumenggung Arung Binang IV berkurang. Sebaliknya kepercayaan kepada Tumenggung Kalapaking v semakin meningkat. Maka terjadilah KEKUASAAN KEMBAR. Hal ini berjalan 7 tahun, yakni antara tahun 1842 s.d 1849.
Agar tidak terjadi dualism kekuatan, maka atas saran Sunan Paku Buwana agar diselenggarakan pemilihan kepemimpinan antara Tumenggung Arung Binang IV dan Tumenggung Kalapaking V.
-       Tumenggung Arung BInang V di Pendapa Kebumen.
-       Tumenggung Kalapaking IV di alun-alun.

Ternyata hasilnya sebagai beerikut :
-       Yang di Pendapa mendapat 16 orang.
-       Yang di alun-alun banyak sekali pengikutnya.
Sehingga kemenangan ada dipihak Tumenggung Kalapaking V.

Beberapa hal yang perlu menjadi catatan dalam peristiwa ini.
-         Demang Mertokondo ikut Tumenggung Arung Binang IV.
-         Setelah kemenangan ada dipihak Tumenggung Kalapaking V,
seharusnya yang menjadi Bupati adalah Tumenggung Kalapaking V.
Setelah masuk kanjengan, ternyata kompeni menghianatinya. Tumenggung
Kalapaking V hendak ditangkap akan tetapi dapat meloloskan diri
dan terus berjuang melawan kompeni.
-         Tumenggung Arung Binang IV tetap menjadi bupati.
-         Sebagai symbol kekuasaan tunggal, maka ditebanglah POHON
BERINGIN KEMBAR yang satunya yang berada di lun-alun.
-        Tumenggung Kalapaking V terus mengadakan perlawanan terhadap
kompeni Belanda dengan dibantu oleh Tumenggung Arung BInang IV
secara sembunyi-sembunyi. Tetapi Demang Mertokondo
menghianatinya, lalu “disumpahi” oleh kedua tumenggung itu. Akhirnya mati terbunuh, dan tubuhnya konon berbentuk bugel (mungkret), karena terkena kutukan dari kedua tumenggung tersebut. Kini makam Demang Mertokondo atau makam Si Bugel berada di Jetis, Kebumen.

Tahun 1849.

Akibat yang ditimbulkan oleh penangkapan Tumenggung Kalapking V oleh Belanda :
-         Prajurit Tumenggung Kalapaking V biarpun lebih banyak tetapi kalah
persenjataan (senjata tajam melawan senjata api). 
-          Belanda meminta bantuan ke Beneng Sumpiuh yang sudah
dipersiapkan lebih dulu.
-       Prajurit Tumenggung Kalapaking V mundur ke utara melewati Gunung Malang Kencana, melewati Gunung Tugel yang sempit. Setelah prjuritnya lewat semua, ditebaslah puncak Gunung Malang Kencana dengan keris saktinya. Gunung itupun akhirnya putus puncaknya (pogog) sehingga dikenal sebagai Gunung Pogog. Pada waktu itu Belanda sempat kehilangan 15 pucuk senjata api.
-     Belanda minta agar Tumenggung Arung Binang IV turun tangan dalam
peperang itu malam hari, tetapi tidak bersedia. Bahkan muslihatnya kemudian dikhianati oleh anak buahnya. Waktu itu Tumenggung Arung Binang IV mengutus Demang Mertokondo untuk berpura-pura menyelidiki pasukan Tumenggung Kalapaking V dengan isyarat sandi. Demang Mertokondo setelah keluar dari kanjengan lalu dibujuk rayu oleh kompeni, ia lalu menunjukan tempat persembunyin Tumenggung Kalapking V.
-       Pasukan kompeni Belanda menyerbu ke utara. BAru dalam perjalanan sudah diketahui oleh prajurit Tumenggung Kalpaking V yang sedang berjaga (kemit), kemudian membunyikan kentongan dengan nada titir (sehingga kelak desa ini bernama desa kemitir). Tumenggung Kalapaking V beserta Ki Tanurekso  lalu menyingkir (desa yang menjadi tempat persembunyian Ki Tanurekso kelak bernama desa Tanuraksan). Pasukan kompeni yang diiikuti Demang Mertokondo ini tidak berhasil. Demang Mertokondo tidak berani masuk ke kanjengan lagi, lalu ikut kepada Kompeni Belanda dan diberi pangkt Sersan.
-       Setelah terjadi kekuasaan tunggal, dengan ditebangnya Pohon Beringin Kembar sebagai symbol atau lambing kekuasaan tunggal kabupaten Kebumen dengan Tumenggung Arung Binang IV sebagai Bupatinya, lalu melaksanakan peperangan lagi dengan pasukan Tumenggung Kalapaking V, yang sebetulnya hanya merupakan siasat dalam melawan kompeni Belanda, dengan kenyataan sebagai berikut :
a.     Pasukan kompeni Belanda dibantu dari Benteng Sumpiuh dan
Purworejo.
b.     Pasukan Tumenggung Kalapaking v dibatu oleh pasukan
Kabupaten Sigaluh, dengan rencana perlawanan yang berurutan
atau bersambung (desa Karangsambung). Tenaga yang terkumpul 2000 orang.
c.      Utusan Tumenggung Arung Binang IV dating menghadap
Tumenggung Kalapaking V dengan menyerahkan bantuan uang untuk
biaya perang.

Pada saat perang besar terjadi Belanda dipimpin oleh : Mayor Verbrag,  Kapitan Arons, Kapitan Huster, Letnan Flissinger dan masih banyak opsir lainya.
Sedangkan dari pihak Tumengggung Kalapaking V dipimpin oleh : Tumenggung Kalapaking V sendiri, Ki Kertodrono (dari Sigaluh), RM. Dipodrono (dari Sigaluh) dll.

Setelah peperangan selesai.
-        Ki Dipodrono gugur dalam peperangan.
-        Mayor Verbrag, Kapitan Arons dan Huster serta Letnan FLissinger mati
dan dari luka-lukanya tidk mengeluarkan darah. Ternyata dibunuh oleh Tumenggung Arung Binang IV yang menyamar menjadi prajurit Karangsambung dengan menggunakn tombak pusakanya yang berasal dari Bulupitu yakni Naracabala.
-         Hari berikutnya opsir Belanda yang masih hidup melapor kepada
Tumenggung
Arungbinang IV tentang hasil peperangan.
-        Tumenggung Arung Binang IV mengirim surat tertutup kepada Mayor
Magilis yang datang di Kebumen yang isinya : Pasukan perang Tumenggung Kalapaking V terlalu kuat dan belum tentu dapat dikalahkan. Sebaiknya diadakan perdamaian dan perundingan dan Bupati Tumenggung Arung Binang IV sanggup menjadi juru penengahnya.
-       Maka diadakanlah perundingan antara  Tumenggung Kalapaking V dan pihak Kompeni Belanda di bekas Panjer Gunung. Selama perundingan, Mayor Magilis selalu menyebut-nyebut kata  “baniare”, yang artinya tidak dimengerti. Akhirnya tempat itu menjadi desa Baniara.

Tahun 1870. (Hasil perundingan)

Tumenggung Kalapaking V sanggup berhenti berperang apabila kedua anaknya (laki-laki) dijadikan Bupati Pemegang Wilayah. Hasil itu disetujui oleh Gubernur Jenderal Belanda tahun 1875, tetapi tempatnya tidak di Kebumen dan tidak boleh lagi menggunakan nama Kalapaking.
-         Pada tahun 1878 putra Tumenggung Kalapaking V yang bernama
Ki Atmodipuro diangkat Bupati Banjarnegara, bergelar Tumenggung Jayanagara I.
-         Putra yang lain yang bernama Ki Sukadis diangkat menjadi Bupati
Karangnyar bergelar Tumenggung Kertanegara. Setelah pensiun digantikan oleh putranya bergelar Tumenggung Tirtakusuma.
Pada tanggal 1-1-1936 Kabupaten Karanganyar dihapus, lalu dijadikan satu dengan Kabupaten Kebumen. Itulah yang kemudian sampai saat sekarang menjadi Hari Jadi Kabupaten Kebumen (bukan Kota Kebumen, penulis) 1 JANUARI 1936.

Naskah sumber  : Sadiyo dalam Babad Panjer dan Babad Kebumen 2006.
Disunting dengan perubahan seperlunya oleh : agustbedhe’

LEGENDA GUNUNG WURUNG, KEC. KARANGSAMBUNG


Gunung Wurung mujudake sawijining gunung cilik kang ana ing wewengkon desa Parang, Kecamatan Karangsambung Kabupaten Kebumen. Katitik saka wujude gunung iki kalebu ‘unik’/aeng amarga saka dhuwure kang udakara  mung 80 meteran lan ora nduweni  ‘puncak’ kang paling dhuwur.  Miturut masyarakat sakupenge kana, gunung iki digawe dening para dewa saka kahyangan.  Nanging sadurunge rampung anggone gawe gunung mau wis konangan manungsa sahingga para dewa banjur murungake anggone gawe gunung mau. Jangkepe crita legenda Gunung Wurung mangkene :
Gunung Wurung di Desa Parang Kec. Karangsambung

Nalika samana ana ing tlatah kang saiki kalebu wewengkon kecamatan Karangsambung ana desa cilik kang mujudake wewengkon awujud lemah kang lempeng utawa datar, ora ana siji-sijia punthukan utawa gumuk kang katon ing sakupenge kana.

Nuju sawijining wengi kang sepi nyenyet, lan swasana kang tintrim mau, para sesepuh desa katon nglumpuk nyawiji ndedonga menyang para dewa  ing kahyangan. Kanthi khusuk para sesepuh mau njaluk supaya digawekake gunung kang manggon ana ing sacedhake kana.  Ora kenyana panjaluke para sesepuh desa  mau dikabulake dening para dewa.  Malah miturut para dewa mau anggone arep nggawe gunung mau bakal diwiwiti dina sesuke lan bakal ambutuhake wektu sawengi. Nanging kanthi syarat/perjanjen ora kena sijia bae manungsa utawa warga ing desa kana kang kena meruhi nalika gunung mau digawe dening para dewa. Para sesepuh mau banjur nyaguhi syarat/perjanjen mau. Dina sesuke para sesepuh mau banjur ngumpulake para warga lan menehi kabar kang nyenengake mau marang kabeh warga ing desa kana kalebu syarat  utawa perjanjen kang kudu dileksanakake.

“Eee, para wargaku kabeh! Mangertia lan nuruta apa kang bakal tak prentahake marang kowe kabeh, menawa wiwit mengko sore wayah suruping srengenge, mlebua ana ngomahe dhewe-dhewe lan ora dikeparengake sapa bae kang metu ngomah nganti srengenge njedhul dina sesuke!” kandhane salah siji sesepuh desa kana.

“Nuwun sewu Bapa! Perkawis utawi alangan punapa ingkang badhe nemahi dhusun kita? Kenging punapa para wargi dhusun boten kenging medal saking griyanipun piyambak-piyambak” pitakone salah siji warga desa kanthi swara groyok lan bingung. 

“Mangertia para warga desa kabeh menawa para dewa kepareng arep nggawekake sawijining gunung kanggo awake dhewe  lan sijia ora ana kang dikeparengake meruhi anggone para dewa mau nyambut gawe nyipta gunung mau,” wangsulane saka sesepuh desa liyane.

Sawise krungu katrangan saka para sesepuh desa mau, para warga nembe mangerteni kenangapa dheweke ora dikeparengake metu saka ngomah. Nalika dina ngarepake wayah suruping srengenge, swasana desa wiwit sepi. Kabeh warga wis mlebu omahe dhewe-dhewe kepara lawang dikunci kanthi rapet. Ora antara suwe, para dewa saka kahyangan tumurun menyang desa mau saprelu miwiti nyambut gawe nyipta sawijining gunung ing wewengkon salore desa. Wiwitane para dewa ngedekake saka-saka kang bakuh utawa kuat.

Sawise saparo wengi nyambut gawe, para dewa wis rampung anggone mbangun saka-saka kasebut. Para dewa mung kari ngurugi lemah sahingga mengkone mujudake sawijining gunung. Para dewa nyambut gawe tanpa ana swara kumecap lan terus tumandang gawe nganti meh parak esuk tanpa rasa kesel. 

Nalika dina ngarepake esuk,  panggawene gunung mau meh rampung, mung kari ngrampungake anggone ngurugi lemah kang isih ana sisa sithik. Lan nalika para dewa isih ibut anggone nyambut gawe, dumadakan saka dalan kang tumuju desa, ana bocah wadon kang mlaku tumuju menyang kali Luk Ula kang mapan ora adoh saka papan anggone nggawe gunung mau. Tibake, bocah wadon mau ora mangerteni pawarta saka sesepuh desa ngenani larangan para warga metu saka omahe wengi kuwi. Awit, nalika pawarta mau diwetokake, dheweke ora melu kumpul lan ora ana warga kang menehi ngerti bab/perkara anggone para dewa arep nggawe gunung mau.

Bocah wadon mau teka lan tumuju menyang kali saprelu arep ngumbah/mesusi beras kanggo dimasak dina iku. Dheweke mlaku tanpa nggatekake kahanan sakiwa tengene awit swasana kang isih peteng. Nalika wiwit mecaki dalan cilik kang rumpil tumuju kali, dumadakan dheweke kaget awit ana sangarepe bocah wadon mau ana gunung.

“Hah, kenangapa dumadakan ana gunung ing kene, awit dina-dina sadurunge papan iku isih lempeng ora ana gununge. Aduh Dewa ! Apa aku ngimpi ya?” guneme bocah wadon kanthi swara lirih lan gumun ora percaya karo apa kang ana ing ngarepe.

Nanging, nalika meruhi akeh wewujudan kang medeni kang lumaku kanthi cepet sinambi nggawa watu-watu gedhe tanpa kumecap, bocah wadon mau banjur mlayu ninggalake kali kanthi kamiweden.

“Tuluuuuuuuung .. tuluuuuuuung. Tulungiiiiiiii aku! Pambengoke kanthi swara kang seru.

Bocah wadon mau terus mlayu tanpa maelu/nggatekake kahanan awake, sahingga beras kang arep dipesusi mau dibuwang ngono bae. Sahingga ndadekake beras mau wutah sadalan-dalan ana ing sakupenge gunung mau. Miturut crita beras mau banjur malih wujud dadi watu kang memper  wujude beras.

Para dewa kang krungu panjerite bocah wadon mau dumadakan kaget, dheweke padha mangerteni menawa pagaweyane nyipta gunung mau wis diweruhi manungsa.

“Warga ing desa kene wis kumawani nglanggar perjanjen kita. Ayo tinggalke bae  papan kene!” pambengoke salah sijine dewa menyang dewa liyane.

Pungkasane para dewa mau banjur ninggalake papan kana lan ngendheg anggone nyambut gawe bali menyang kahyangan. Kamangka anggone nyipta utawa nggawe gunung mau wis meh rampung, sahingga wurung panggawene gunung mau. Lan wong-wong ing kana banjur nyebut gunung mau kanthi sesebutan GUNUNG WURUNG. Watu-watu kang wujude kaya beras tekan saiki isih ana, miturut panaliten saka LIPI KARANGSAMBUNG watu mau disebut watu DIABAS lan dumadine gunung mau amarga saka watu intrusi, materi watu kang sadurunge arupa bahan cair, pijar, lan panas kang asale saka magma ing kandhutan bumi kang arep njedhul ana ing salumahe bumi, nanging kebacut adhem/”membeku” sadurunge kasil njedhul ana ing salumahing bumi. 


agustbedhe’ 2011.

BABAD AMBAL


Buku karangan R.M. Soeryo Winarso.
Diterbitkan oleh Penerbit Logawa, Purwokerta tahun 1941.

KERANGKA CERITA BABAD AMBAL.

1.  Kabupaten Ambal termasuk wilayah Bagelen yang menjabat Bupati bernama K.P.A.H. Purbanagara (1828 – 1872M). Kabupaten Ambal berlangsung dalam satu periode/selama hidupnya Bupati Purbanagara. Setelah Purbanagara meninggal dunia wilayah Bagelen dibagi tiga wilayah yaitu : (1) Kabupaten Kutoarjo (2) Kabupaten Kebumen (3) Kabupaten Karanganyar.
Ilustrasi Rumah  Orang Jawa Jaman Dulu. Sumber Internet

K.P.A.H. Purbanagara seorang Bupati yang bijaksana, hidupnya sederhana, sangat akrab dengan rakyatnya. Beliau mempunyai hamba/pengasuh kepercayaan yang ditugaskan mengasuh putra-putranya (Pupuh Sinom 1 -17).

2.      Pada jaman Mataram semasa pemerintahan Sinuhun Raja mempunyai selir bernama Mas Ajeng Tingkir, berputra bernama Raden Mas Semedi, anak itu kemudin diserahkan kepada Mangundipura agar diasuhnya baik-baik. Setelah dewasa Raden Mas Semedi bekerja sebagai Abdi Dalem. Pada jaman Perang Dipanegara Raden Mas Semedi meningglkan kraton mengungsi menuju daerah Kedu. Setelah sampai di Kebumen memakai nama samaran Mangunprawira.

Di daerah Ambal selatan atau daerah “Urut Sewu” terjadi huru-hara disebabkan oleh Gamawijaya (Puja Gamawijaya) dari desa Plempuk yang terkenal berani dan sakti. Pekerjaan sehari-hari sebagai perampok. Raja Mataram kemudian mengutus Pangeran Balitar agar menangkap Puja Gamawijaya. Tetapi Pangeran Balitar tidak berhasil menangkapnya. Kangjeng Gupermen mengumumkan sayembara barang siapa dapat menangkap brandal Puja Gamawijaya akan mendapat hadiah yang besar. Lurah desa Sijeruk yang bernama Wargantaka dan Andaga anaknya menyatakan bersedia menangkap brandal Puja Gamawijaya. Wargantaka telah mengetahui kelemahan-kelemahannya Puja Gamawijaya, karena teman seperguruan. Andaga diserahi tugas untuk menangkap Puja Gamawijaya (Pupuh Dhandhanggula : 1-2)

3.      Puja Gamawijaya semakin berang dan beringas melihat Andaga datang di medan perang. Perkelahian terjadi. Andaga selalu diamat-amati oleh ayahnya. Puja Gamawijaya datang ke desa Sijeruk, menantang adu kesaktian dengan Andaga dan Wargantaka. Andaga tidak tahan dengan ucapan Puja Gamwijaya. Akhirnya Puja Gamawijaya kalah, dibunuh dan kepalanya dipenggal (Pupuh Pangkur : 1-28).

4.     Kepala Puja Gamawijaya ditanam di tanah dekat pasar Bocor, dipakai sebagai pertunjukan. Hal itu dimaksudkan agar masyarakat tahu bahwa orang yang membuat onar telah mati dibunuh. Hadiah yang dharapkan Andaga bukan berupa uang, melainkan pangkat luhur yakni sebagai bupati. Permintaan Andaga dikabulkan, Andaga diangkat sebagai bupati Ambal dengan gelar Raden Tumenggung Purbanagara.  Berita kematian Puja Gamawijaya terebar diseluruh desa “Urut Sewu”. Masyarakt merasa lega , hidupnya aman dan tenteram. Pembangunan Kabupaten Ambal segera dimulai dengan cara bergotong-royong. Bentuk bangunan dibuat menyerupai kraton. (Pupuh Gambuh : 1-32).

5.     Mas Ajeng Sijeruk kakak perempuan Andaga diambil sebagai selir, karena jasanya yang sangat besar. Istri muda bernama Raden Ayu Anom berasal dari Ayah. Jumlah selir ada sembian, sedang anaknya semua 16 orang yakni :

1.      Raden Ayu Mangunreja, kawin dengan Mantri Kabupaten Ambal.
2.   Raden Mas Riya Mangunprawira, menjabat Mantri di Kabupaten
      Kebumen.
3.   Raden Bei Mangunwinata.
4.   Raden Ngebei Citradimeja, menjabat Kolektur di Ambal, kemudian    
      diangkat  sebagai Bupati  Trenggalek.
5.   Wijayakusuma.
6.   Gandadimeja.
7.   Raden Jayakusuma, sebagai Mantri Enom.
8.   Raden Ayu Khaji Mgaisah, nama kecil Raden Ajeng Sinthing kawin
      dengan Raden Ngebei Atmadipura.
9.   Raden Ngebei Purbakusuma,menjabat Demang Bonang di Bantul
      Yogyakarta.
10. Raden Ayu Idris.
11. Raden Ayu Cakradipura.
12. Raden Ayu Partadipura, menjabat sebagai asisten.
13. Raden Ayu Purbaatmaja, kawin dengan penguasa di Kutoarjo.
14. Raden Ratsil.
15. Raden Ayu Abdul Gani, kawin dengan penghulu.
16. Raden Ayu Dipaprawira,menjadi Mantri Guru Kweekschool di
      Magelang.
    Keturunan Ambal (1828-1941M) yang terakhir bernama Kangjeng  Wijayakusuma,  nama
kecil bernama Raden Maryuni menjabat Bupati di Purbalingga, kemudian dipindahkan ke
Trenggalek. Kangjeng Purbaatmaja putra Mas Ayu Godong mempunyai  cucu  putri kawin
dengan Jayanegara Bupati Banjarnegara yang kedua.

Putra-putri Mas Ayu Sinthing kawin dengan Tumenggung Purbaatmaja Bupati Kutoarjo.
Cicitnya kawin dengan Kangjeng Prawirawijaya Wedana Campurdarat Kediri.
 -  Cicit putri kawin dengan Zarwis atau Purbaatmaja Adisurya Bupati Kendal.
-   Cicit putri kawin dengan Tumenggung Arung Binang ke (?) Kebumen.
-   Cicit putri kawin dengan Kangjeng Sumitra Kolopaking Banjarnegara.

Keturunan Bupati Ambal ternyata banyak yang menjabat Bupati tersebar di pulau Jawa.
(Pupuh Mijil : 1-23).

6. Kabupaten Ambal berdiri tahun 1828M jaman perang Dipanegara. Sebelumnya yang menjabat Bupati bernama Kanjeng Pangeran Balitar, setelah pensiuan gedung kabupaten dirusak. Tahun 1828 gedung dibagun lagi jaman Bupati Purbanagara. Istri dan selir bupati Purbanagara semua ada sembilan, satu diantaranya tidak berputra, yakni istri yang terakhir anak seorang haji dari Ambal. 

Istri dari Kangjeng Sinuhun Banguntapa Yogyakarta berputra dua orang, yakni :

1.   Raden Ayu Mangunreja.
2.   Raden Riya Mangunprawira.
     
Raden Ayu Anom dari ayah berputra seorang bernama Raden Mangunwinata.
Istri yang berasal dari Karangluwas Purwakerta bernama Mas Ajeng Citra, beputra dua orang, yaitu :
1.   Raden Bei Citradimeja.
2.   Raden Ajeng Trenggalek.

Istri dari Semarang berputra satu, yaitu Raden Bei Gandadimeja.
Adapun selir yang besar jsanya yaitu Mas Ajeng Sijeruk berputra dua, yaitu :
1.   Raden Jayakusuma.
2.   Raden Ayu Trenggalek.

Istri dari Puring berputra dua, yaitu :
1.   Raden Ayu Cakradiwirya.
2.   Raden Ayu Partadipura.
3.   Raden Ayu Purbaatmaja.
4.   Raden Potsil.

Istri dari Tanggulaangin bernama Raden Nganten Pulangyun berputra dua, yaitu :
1.   Raden Ayu Abdulgani.
2.   Raden Ayu Dipaprawira, guru Kwekschool di Magelang.

Selama Bupati Purbanagara menjabat di Ambal didampingi oleh asisten Residen O Van Roes, yang kemudian diangkat sebagai Gubernur Jendral di Batavia (1884-1888M). Hubungan Purbanagara dengan O Van Roes sangat baik, hingga Purbanagara mendapat gelar “Adipati Harya”. (Pupuh Asmaradana : 1-26).

7.    Bupati Ambal hidupnya sangat sederhana. Putra-putrinya tidak ada yang dimanjakan. Salah seorang putranya yang bernama Raden Mas Maryuni pernah magang menjadi pegawai Gupernuran di Batavia, bertahun-tahun tidak diangkat, disuruh pulang ke ambal. Dengan ketaatan dan ketekunan, akhirnya Raden Mas Maryuni diangkat menjadi bupati di Prabalingga Jawa Timur, kemudian dipindahkan ke Trenggalek, bergelar Kangjeng Wijayakusuma.

Putri Raden Ajeng Sinthing kawin dengan Mas Ngebei Atmadipura Wedana Soka Kebumen, berputra seorang lalu cerai, kembali ke Ambal.
Ngabei Atmadipura diagkat menjadi Bupati Banjarnegara, bergelar Raden Adipati Tumenggung Jayanagara, kawin dengn adik bupati Purwareja berputra seorang bernama Raden Mas Sutapa.

Putra laki-laki Raden Ajeng Sinthing menggantikan kedudukan ayahnya di Banjarnegara bergelar Tumenggung Jayanagara II, kawin dengan saudara sepupu dari Ambal, berputra laki-laki bernama Mangunprawira, menjabat Mantri di Kebumen.
Setelah menjanda Raden Ayu Sinting kawin dengan Raden Khaji Umar. Kemudian naik haji berganti nama Ngaisah Dyan Ayu Kaos. (Pupuh Megatruh: 1-28).

8.  Jaman pemerintahan Amangkurat Agung terjadi pemberontakan Trunajaya. Mangkurat Agung meninggalkan Mataram ke arah barat lewat Kebumen. Di Kebumen Mangkurat Agung jatuh sakit, raja minta minum air kelapa muda. Mas Ngabei Kertawangsa menyediakan air kelapa kering. Sang raja terkejut, karena tidak sesuai dengan yang dikehendaki. Setelah air kelapa itu diminum, rasanya bagaikan air kelapa muda dan dengan minum air kelapa itu raja sembuh dari sakit yang dideritanya. Maka hati raja sangat berkesan. Sebagai rasa terima ksih dan untuk mengingat peristiwa itu Ngabei Kertawangsa diberi nama tambahan “Kalapaking” menjadi Ngabei Kertawangsa Kalapaking dan diberi putri “triman”, bernama Raden Ajeng Sri Mulat. Raja melanjutkan perjalannya. Setelah sampai di daerah Tegal kambuh lagi penyakitnya. Raja berpesan, jika mennggal dunia mohon dimakamkan pada tempat yang harum baunya. Maka tempat itu disebut Tegalarum.    

    Bupati Ambal berbesan dengan Kangjeng Jayaningrat bupati Karanganyar putra Kangjeng Pangeran Murdaningrat putra Hamengku Buwana II. Setelah pensiun bertempat tinggal di Sepuran. Putranya diangkat sebagai bupati di Wanasaba. Sejak masa itu Wanasaba di bawah pemerintahan keturunan Murdaningrat dan Kalapaking.

Bupati Ambal mengadakan kunjungan kepada Tuan Mayor Bee Bee Cwan di Semarang. Pada perjalanan pulang Purbanagara singgah di Bandongan. Setelah tiba di Magelang Bupati Ambal menuju ke gedung Residen Kedu bertemu dengan Kangjeng Tuan O Van Roes, melaporkan bahwa Wedana Bandongan sudah lanjut usia  dan sudah sepantanya kalau mendapat penghargaan dari pemerintah. Akhirnya wedana Bandongan dinaikan pangkatnya menjadi patih. (Pupuh Durma:1-26).

9.    Ajaran tentang hidup di dunia. Orang hendaknya selalu ingat kepada Tuhan. Jangan hanya mengejar harta kekayaan. Jangan mabuk pangkat dan kekuasaan. Jangan mudah putus asa dalam usaha. Sebagai contoh adalah putra Ambal sendiri yang bunuh diri akibat lamarannya ditolak oleh seorang putri Tumenggung. Sebaliknya ada putra bupati Ambal yang tidak pernah putus asa dalam perjuangan hidup, yakni Kangjeng Jayakusuma yang mengabdi mulai pangkat rendah hingga berhasil menjadi bupati Trenggalek Jawa Timur. (Pupuh Dhandhanggula : 1-23)

10.  Cucu bupati Ambal Raden Mas Suraja, juru tulis kontroler dengan diam-diam meninggalkan Ambal, karena melakukan kesalahan memotong bulu ekor kuda milik kakeknya. Raden Mas Suraja pergi ke arah barat ingin berguru ngaji. Raden Mas Suraja menyamar dengan berganti nama Mangunmustapa. Setelah beberapa lama Mangunmustapa diangkat menjadi carik disuatu desa di daerah Banjarnegara. Tugas utama adalah mendampingi lurah bila menghadap ke Kawedaan. Lama kelamaan bupati Banjarnegara mengetahui bahwa Mangunmustapa adalah cucu bupati Ambal yang pandai menari. Raden Mas Suraja (Mangunmustapa) lalu diantar pulang ke Ambal.

Cucu bupati Ambal putra Raden Mas Harya Mangunprawira yang bernama Raden Mas Gecul, mempunyai bakat melawak, dewasanya menjabat di Kalijajar daerah Wanasaba.
Cucu bupati Ambal yang menjadi istri bupati Kebumen pandai berulah seni, mendirikan perkumpulan “Wayang Wong cilik”. Bupati Ambal adalah seorang pengarang dan penulis kitab bertembang Macapat, tetapi tidak ada para putranya yang melanjutkan.

Oleh pemerintah Gupermen Kabupaten Ambal akan dihapus. Bupati Ambal akan dipindah ke Surabaya, tetapi tidak bersedia.

Bupati Ambal wafat pada tanggal 7 maret 1871M, dimakamkan di desa Bener. Sepeninggal bupati Purbanagara daerah Bagelan dibagi menjadi tiga, yaitu :
      1.   Kabupaten Kutoarjo.
      2.   Kabupaten Kebumen.
      3.   Kabupaten Karanganyar.

      (Pupuh Sinom : 1-23)

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | cheap international calls